GÖRÜŞLERİMİZ

Türk Hukukunda İzale-i Şuyu (Ortaklığın Giderilmesi) Davası
ANA SAYFA / Eşya Hukuku / Türk Hukukunda İzale-i Şuyu (Ortaklığın Giderilmesi) Davası

Bir malın birden fazla kişiye ait olması, mülkiyet hakkının birlikte kullanılmasını gerektiren bir hukuki ilişki doğurur. Bu ilişki, paydaşlar arasında uyum bulunduğu sürece çoğu zaman sorun oluşturmaz. Ancak malın kullanımı, yönetimi, kiraya verilmesi, paylaşılması veya elden çıkarılması konusunda anlaşmazlık ortaya çıktığında birlikte mülkiyet, taraflar bakımından önemli bir uyuşmazlık kaynağına dönüşebilir.

Türk hukukunda bu uyuşmazlığın çözümüne yönelik temel hukuki mekanizmalardan biri, uygulamada “izale-i şuyu” olarak bilinen ortaklığın giderilmesi davasıdır. Bu dava, birden fazla kişinin mülkiyetinde bulunan mal veya mallar üzerindeki ortaklık ilişkisinin sona erdirilmesini ve mümkün olduğu ölçüde her bir ortağın bağımsız mülkiyet hakkına kavuşmasını amaçlar.

Ortaklığın giderilmesi davası, özellikle miras yoluyla edinilen taşınmazlarda sıklıkla gündeme gelir. Bir miras bırakanın geride bıraktığı ev, arsa, tarla veya iş yeri üzerinde birden fazla mirasçının hak sahibi olması, mirasçıların farklı beklentileri ve ekonomik ihtiyaçları nedeniyle paylaşım konusunda uyuşmazlıklara yol açabilir. Bununla birlikte dava yalnızca mirasçılar arasında değil, satış, bağış, satın alma veya başka bir hukuki işlem sonucunda paylı mülkiyet kurulan kişiler arasında da açılabilir.

Bu davanın temelinde, mülkiyet hakkının kişiye sağladığı tasarruf yetkisi ile kimsenin iradesi dışında süresiz biçimde ortak mülkiyet ilişkisi içinde tutulmaması ilkesi yer alır. Bununla birlikte ortaklığın giderilmesi, diğer paydaşların haklarını ortadan kaldıran sınırsız bir yetki değildir. Paylaşımın biçimi, taşınmazın niteliği, pay oranları, özel kanun hükümleri ve usul kuralları birlikte değerlendirilmelidir.

1.  Ortaklığın Giderilmesi Davasının Tanımı ve Hukuki Niteliği

Ortaklığın giderilmesi davası; paylı mülkiyete veya elbirliği mülkiyetine konu bir mal üzerindeki birlikte mülkiyet ilişkisinin sona erdirilmesi, malın aynen bölüştürülmesi ya da satılarak elde edilen bedelin hak sahiplerine dağıtılması amacıyla açılan bir davadır.

Davanın temel hukuki dayanakları, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) paylı mülkiyetin sona ermesine ilişkin 698 ve 699. maddeleri ile elbirliği mülkiyetine ilişkin 701-703. maddeleridir. Miras ortaklığı bakımından TMK'nın 642. maddesi de özel önem taşır.

Ortaklığın giderilmesi davasının ayırt edici özelliklerinden biri, iki taraflı veya taraflar bakımından benzer sonuç doğuran bir dava niteliği taşımasıdır. Davacı, ortaklığın sona erdirilmesini talep ederken davalılar da aynı hukuki sonuçtan yararlanabilir. Bu nedenle davanın amacı yalnızca davacının talebini karşılamak değil, ortaklık ilişkisini bütün paydaşlar bakımından sona erdirmektir.

Bu özellik, davanın yürütülmesinde taraf teşkilinin önemini artırır. Ortak mal üzerinde hak sahibi olan kişilerin tamamının yargılamada yer alması gerekir. Bir paydaşın veya mirasçının davada bulunmaması, eksik taraf teşkili nedeniyle yargılamanın uzamasına ve kararın uygulanmasında sorun yaşanmasına neden olabilir.

2.  Paylı Mülkiyet ve Elbirliği Mülkiyeti Ayrımı

Ortaklığın giderilmesi davasında mülkiyetin hangi türde kurulduğunun belirlenmesi, hem davanın hukuki temelini hem de paylaşımın nasıl gerçekleştirileceğini etkiler.

2.1.  Paylı mülkiyet

Türk Medeni Kanunu'nun 688. maddesine göre paylı mülkiyet, birden fazla kişinin maddi olarak bölünmemiş bir malın tamamına belirli paylarla malik olmasıdır. Her paydaşın mülkiyet hakkı, malın fiziksel olarak ayrılmış bir bölümüne değil, malın tamamı üzerindeki belirli bir paya ilişkindir.

Örneğin, bir taşınmazın üç kişiye 1/2, 1/3 ve 1/6 oranlarında ait olması hâlinde her bir kişinin payı belirlenmiştir. Ancak taşınmaz fiilen bölünmediği sürece bu paylar, taşınmazın belirli bir bölümünün münhasır mülkiyetini ifade etmez.

Paylı mülkiyette her paydaş, kanuni sınırlamalar saklı kalmak üzere, kendi payı üzerinde tasarrufta bulunabilir. Bununla birlikte malın tamamına ilişkin işlemler ve ortak kullanım konuları, TMK'nın ilgili hükümlerine tabidir.

2.2.  Elbirliği mülkiyeti

Elbirliği mülkiyeti, kanun veya kanunda öngörülen sözleşmeler uyarınca oluşan topluluk nedeniyle, ortakların belirli paylara ayrılmış bireysel mülkiyet hakları bulunmaksızın mala birlikte malik olmalarıdır.

Miras ortaklığı, elbirliği mülkiyetinin en sık karşılaşılan örneklerinden biridir. Miras bırakanın ölümüyle birlikte tereke üzerinde mirasçılar arasında miras ortaklığı meydana gelir. Mirasçılar, paylaşım yapılıncaya kadar terekeye ait mal ve haklar üzerinde kural olarak birlikte hak sahibi olurlar.

Elbirliği mülkiyetinde ortakların bağımsız olarak tasarruf edebilecekleri belirli bir mal payı bulunmadığından, ortaklığın sona erdirilmesi süreci paylı mülkiyetten farklı özellikler gösterebilir. Miras ortaklığında paylaşma talebi, TMK'nın 642. maddesi çerçevesinde değerlendirilir.

3.  Ortaklığın Giderilmesini Talep Etme Hakkı

TMK'nın 698. maddesi, paylı mülkiyette paylaşmayı isteme hakkını düzenler. Buna göre, hukuki bir işlem veya malın sürekli bir amaca özgülenmesi nedeniyle ortaklığın devamı zorunlu olmadıkça, paydaşlardan her biri malın paylaşılmasını isteyebilir.

Bu düzenleme, ortak mülkiyet ilişkisinin kural olarak sona erdirilebilir olduğunu ortaya koyar. Dolayısıyla bir paydaşın ortaklığın sona ermesini istemesi için diğer paydaşların rızasını alması gerekmez. Pay oranının küçük olması da tek başına paylaşma talebine engel değildir.

Bununla birlikte paylaşma hakkı mutlak ve sınırsız değildir. Kanunda öngörülen bazı durumlarda ortaklığın devamı zorunlu olabilir veya paylaşma talebi belirli bir süre ertelenebilir.

3.1.  Paylaşma hakkının sınırlandırılması

Paydaşlar, hukuki bir işlemle paylaşmayı en fazla on yıl süreyle sınırlandırabilirler. Taşınmazlarda bu yöndeki sözleşmenin resmî şekilde yapılması ve gerekli koşullarda tapu siciline şerh verilmesi önem taşır.

Ayrıca malın sürekli bir amaca özgülenmiş olması da paylaşma talebini sınırlayabilir. Örneğin, ortak bir taşınmazın belirli bir hizmet veya ortak kullanım amacıyla tahsis edilmiş olması, bu amacın devam ettiği sürece paylaşma talebinin değerlendirilmesini etkileyebilir.

3.2.  Uygun olmayan zamanda paylaşma talebi

TMK'nın 698. maddesi uyarınca paylaşma, uygun olmayan bir zamanda istenemez. Bu sınırlama, ortaklığın sona erdirilmesinin dürüstlük kuralına aykırı veya somut koşullar bakımından hakkaniyetsiz sonuçlar doğurabileceği durumlarda önem kazanır.

Ancak uygun olmayan zaman itirazı, ortaklığın süresiz devamını sağlayan genel bir savunma aracı olarak değerlendirilemez. İtirazın somut olayın özelliklerine dayanması ve mahkemece değerlendirilmesi gerekir.

4.  Dava Şartı Arabuluculuk

Ortaklığın giderilmesi davalarında önemli usul değişikliklerinden biri, zorunlu arabuluculuk uygulamasıdır.

7445 sayılı Kanun ile 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu'na eklenen 18/B maddesi uyarınca, taşınır ve taşınmaz malların paylaşılması ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Bu düzenleme 1 Eylül 2023 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Arabuluculuk sürecinin amacı, tarafların mahkeme kararı beklemeksizin ortaklığın sona erdirilmesi konusunda anlaşabilmelerine imkân sağlamaktır. Taraflar, malın belirli bir paydaşa bırakılması, diğer paydaşlara bedel ödenmesi, malın satılması veya paylaşımın başka bir biçimde gerçekleştirilmesi üzerinde uzlaşabilirler.

Arabuluculuk sürecinde anlaşma sağlanamaması, dava açılmasına engel değildir. Bu durumda arabuluculuk son tutanağının dava dilekçesine eklenmesi gerekir. Dava şartının yerine getirilmemesi, usul hukuku bakımından davanın reddi sonucunu doğurabilir.

Arabuluculuk, yalnızca dava açmadan önce tamamlanması gereken biçimsel bir aşama olarak görülmemelidir. Özellikle aile üyeleri veya uzun yıllardır ortak mülkiyet ilişkisi içinde bulunan kişiler arasında, tarafların ekonomik ve kişisel beklentilerini dikkate alan bir çözüm geliştirilmesine katkı sağlayabilir.

5.  Görevli ve Yetkili Mahkeme

Ortaklığın giderilmesi davalarında görevli mahkeme, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 4. maddesi uyarınca sulh hukuk mahkemesidir.

Taşınmazlara ilişkin davalarda yetkili mahkeme ise HMK'nın 12. maddesi uyarınca taşınmazın bulunduğu yer mahkemesidir. Bu yetki kesin niteliktedir. Birden fazla taşınmazın aynı dava kapsamında paylaşılması isteniyorsa taşınmazların bulunduğu yer ve kanuni yetki kuralları ayrıca değerlendirilmelidir.

Davanın doğru mahkemede açılması, yargılamanın gereksiz yere uzamasını önleyen temel unsurlardan biridir.

6.  Davanın Tarafları ve Taraf Teşkili

Ortaklığın giderilmesi davası, ortak mal üzerinde hak sahibi olan kişiler arasında yürütülür. Davacı, ortaklığın sona ermesini isteyen paydaş veya ortaklardan biri olabilir. Diğer bütün paydaşların davada yer alması gerekir.

Miras yoluyla edinilmiş taşınmazlarda, tapu kaydında ölü maliklerin bulunması veya mirasçılardan birinin vefat etmiş olması taraf teşkili bakımından özel dikkat gerektirir. Bu durumda ilgili kişinin mirasçılarının tespit edilmesi ve davaya dahil edilmesi gerekebilir.

Taraf teşkilinin eksik olması hâlinde mahkeme, eksikliğin giderilmesi için gerekli işlemleri yapmalıdır. Tüm hak sahipleri yargılamaya dahil edilmeden ortaklığın giderilmesine ilişkin karar verilmesi, kararın uygulanmasını ve hukuki güvenliği olumsuz etkileyebilir.

7.  Ortaklığın Giderilmesi Yöntemleri

TMK'nın 699. maddesi, ortaklığın giderilmesinde iki temel yöntemi düzenler: aynen taksim ve satış yoluyla paylaşma.

7.1.  Aynen taksim

Aynen taksim, ortak malın fiziksel olarak bölünerek paydaşlara bağımsız mülkiyet şeklinde verilmesidir. Bu yöntemde amaç, malın satılmasına gerek kalmaksızın ortaklığın sona erdirilmesidir.

Aynen taksimin mümkün olup olmadığı belirlenirken taşınmazın yüzölçümü, niteliği, imar durumu, ekonomik değeri, kullanım biçimi ve ilgili mevzuattaki bölünme sınırlamaları dikkate alınır.

Örneğin, yeterli büyüklükteki bir arsanın imar mevzuatına uygun şekilde birden fazla bağımsız parsele ayrılması mümkün olabilir. Buna karşılık küçük bir konutun fiziksel olarak bölünerek her paydaşa ayrı bir mülkiyet verilmesi çoğu durumda mümkün değildir.

Aynen taksimde yalnızca fiziksel bölünebilirlik yeterli değildir. Bölünmenin malın değerinde önemli bir azalmaya yol açıp açmayacağı da değerlendirilmelidir. Malın bölünmesi ekonomik açıdan ciddi kayıp yaratacaksa satış yoluyla ortaklığın giderilmesi gündeme gelebilir.

7.2.  Satış yoluyla ortaklığın giderilmesi

Aynen taksimin mümkün olmadığı veya önemli değer kaybına yol açacağı durumlarda ortaklığın satış yoluyla giderilmesine karar verilebilir.

Bu yöntemde ortak mal satılır ve elde edilen bedel, paydaşların hakları oranında dağıtılır. Satışın gerçekleştirilmesi ve bedelin paylaştırılması, kararın kesinleşmesinden sonra ilgili satış işlemleri çerçevesinde yürütülür.

Satış, ortaklığın sona ermesini sağlayan etkili bir yöntem olmakla birlikte paydaşların mal üzerindeki mülkiyetlerini kaybetmeleri sonucunu doğurur. Bu nedenle mahkeme, satışa karar vermeden önce aynen taksim olanağını ve tarafların paylaşma konusundaki iradelerini değerlendirmelidir.

7.3.  Yalnızca paydaşlar arasında satış

TMK'nın 699. maddesi uyarınca, satışın yalnızca paydaşlar arasında yapılabilmesi için bütün paydaşların rızası gerekir.

Bu yöntem, ortak malın dışarıdan üçüncü kişilere satılmasını istemeyen paydaşlar bakımından önemli bir imkân sağlar. Ancak paydaşlardan birinin dahi bu yönteme rıza göstermemesi hâlinde satışın yalnızca ortaklar arasında gerçekleştirilmesi mümkün olmayabilir.

8.  Yargılama Süreci ve Bilirkişi İncelemesi

Ortaklığın giderilmesi davasında mahkeme, öncelikle dava şartlarını ve taraf teşkilini inceler. Daha sonra ortaklığa konu malın niteliği, mülkiyet durumu, pay oranları ve paylaşma seçenekleri üzerinde durur.

Taşınmazın aynen taksime elverişli olup olmadığının belirlenmesi için çoğu zaman bilirkişi incelemesi yapılır. Bilirkişiler, taşınmazın teknik özelliklerini, imar durumunu, yüzölçümünü, değerini ve bölünme olanağını değerlendirir.

Bilirkişi raporunun yalnızca taşınmazın toplam değerini belirlemesi yeterli olmayabilir. Aynen taksim talebi varsa, bölünmenin hangi şekilde yapılabileceği, her paydaşa düşecek bölümün değeri ve varsa denkleştirme bedeli de açıklanmalıdır.

Mahkeme, bilirkişi raporunu diğer delillerle birlikte değerlendirerek paylaşmanın biçimine karar verir. Raporun eksik veya çelişkili olması hâlinde ek rapor alınması ya da yeni bilirkişi incelemesi yapılması mümkündür.

9.  Muhdesatın Aidiyeti ve Ortaklığın Giderilmesi Davası

Uygulamada sık karşılaşılan uyuşmazlıklardan biri, ortak taşınmaz üzerinde bulunan yapı, ağaç veya başka bir muhdesatın kime ait olduğudur.

Örneğin, miras kalan bir arsa üzerinde mirasçılardan biri tarafından ev yapılmış veya belirli bir paydaş tarafından meyve ağaçları dikilmiş olabilir. Bu durumda taşınmazın satışından elde edilecek bedelin hangi oranlarda dağıtılacağı konusunda uyuşmazlık doğabilir.

Muhdesatın aidiyetine ilişkin iddia, ortaklığın giderilmesi davasında doğrudan taşınmazın mülkiyet paylarını değiştirmez. Ancak muhdesatın kime ait olduğunun belirlenmesi, satış bedelinin paydaşlar arasında dağıtılması bakımından önem taşıyabilir.

Muhdesat iddiasının ortaklığın giderilmesi davası sırasında ileri sürülmesi ve gerekli hâllerde ayrı bir aidiyet davası açılması gündeme gelebilir. Bu konudaki usul, somut olayın özelliklerine ve mahkemenin değerlendirmesine göre belirlenir.

10.  Miras Ortaklığında Ortaklığın Giderilmesi

Miras ortaklığında ortaklığın giderilmesi, terekenin paylaşılmasıyla yakından ilişkilidir. Miras bırakanın ölümüyle birlikte mirasçılar, tereke üzerinde elbirliği mülkiyeti esasına göre hak sahibi olurlar.

TMK'nın 642. maddesi, mirasçılardan her birinin terekenin paylaşılmasını isteyebilmesini düzenler. Mirasçılar paylaşma konusunda anlaşamazlarsa mahkemeden paylaşmanın gerçekleştirilmesini talep edebilirler.

Miras ortaklığında paylaşma yalnızca taşınmazların satılması biçiminde gerçekleşmek zorunda değildir. Terekeye dahil malların mirasçılara özgülenmesi, belirli malların bir mirasçıya bırakılması ve diğer mirasçılara denkleştirme bedeli ödenmesi gibi çözümler de mümkün olabilir.

Bu nedenle miras ortaklığında ortaklığın giderilmesi süreci, terekenin kapsamı ve mirasçıların hakları dikkate alınarak yürütülmelidir.

11- Sonuç

Ortaklığın giderilmesi davası, birlikte mülkiyet ilişkisinin sona erdirilmesini sağlayan ve mülkiyet hakkının etkin kullanılmasına hizmet eden önemli bir hukuki yoldur. Bu dava sayesinde paydaşlar, ortak mal üzerindeki hukuki ilişkiyi sona erdirerek bağımsız mülkiyete veya paylarına karşılık gelen ekonomik değere ulaşabilirler.

Bununla birlikte ortaklığın giderilmesi, yalnızca bir malın satılması veya bölünmesi işleminden ibaret değildir. Davanın sağlıklı sonuçlanabilmesi için mülkiyet türünün doğru belirlenmesi, tüm hak sahiplerinin yargılamaya dahil edilmesi, arabuluculuk şartının yerine getirilmesi, aynen taksim olanağının araştırılması ve taşınmazın ekonomik değerinin korunması gerekir.

Özellikle miras kaynaklı uyuşmazlıklarda, tarafların aile ilişkileri ve ekonomik beklentileri de göz önünde bulundurularak anlaşma yollarının değerlendirilmesi, hem yargılama süresini hem de uyuşmazlığın taraflar üzerindeki etkisini azaltabilir. Anlaşma sağlanamadığında ise ortaklığın giderilmesi davası, birlikte mülkiyet ilişkisinin hukuka uygun ve kesin biçimde sona erdirilmesini sağlayan temel mekanizma olarak işlev görür.

 

(NOT: Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut uyuşmazlıklarda taşınmazın niteliği, tapu kayıtları, mirasçılık durumu ve yürürlükteki mevzuat ayrıca incelenmelidir.Somut uyuşmazlık yaşanması durumunda avukatınıza başvurmanızı tavsiye

AVUKATA SOR